Arkaik sözcükler, bir dilde eskiden kullanılan ancak bugün günlük konuşma dilinde yer almayan, buna karşın sözlüklerde ve tarihî metinlerde varlığını sürdüren kelimeler olarak tanımlanıyor.
Günlük konuşma dilinde artık kullanılmayan pişik, çetük, hartap, gordoş, firingi ve kavanez gibi kelimeler, geçmişte kedi, patates ve domates için yaygın biçimde kullanılıyordu. Dil haritalaması üzerine çalışan uzmanlar, bu tür kelimelerin tamamen ortadan kaybolmadığını, yalnızca kullanılmadıkları için arkaik nitelik kazandıklarını ifade ediyor.
Uzmanlara göre dil, yaşayan bir yapı olarak toplumsal ihtiyaçlara bağlı biçimde sürekli değişim gösteriyor. Günlük hayatta bazı sözcükler kullanım dışı kalırken, bazı kelimeler ise yeni anlamlar kazanarak dile ekleniyor. Bu değişim sürecini izlemek amacıyla yapılan dil haritaları, kelimelerin ve diğer dilsel unsurların coğrafi dağılımını ortaya koymayı amaçlıyor.
Dil haritalarında şehir ya da idari sınırlar yerine, belirli bölgelerde kullanılan sözcükler, ses özellikleri ve dilsel yapılar esas alınıyor. Uzmanlar, bu yöntem sayesinde bölgesel ağızların sınırlarının ve kelime kullanım alanlarının daha net biçimde takip edilebildiğini belirtiyor. Dil sınırlarının ise haritalar üzerinde özel çizgilerle gösterildiği aktarılıyor.
YAŞAYAN DİLLERDE KELİMELER DÖNÜŞÜYOR
“Kayıp kelime” ifadesinin bilimsel açıdan doğru olmadığına dikkat çeken uzmanlar, yaşayan dillerde zamanla kullanılmayan sözcüklerin bulunmasının doğal olduğunu vurguluyor. Bu sözcüklerin sözlüklerde, tarihî metinlerde ve halk edebiyatı ürünlerinde yaşamaya devam ettiği ifade ediliyor. Arkaik olarak tanımlanan kelimelerin, medya, edebiyat ya da yeni kavramlara ad bulma süreçleriyle yeniden gündeme gelebileceği belirtiliyor.
Araştırmalar, Türkçenin tarih boyunca oldukça geniş bir söz varlığı oluşturduğunu ortaya koyuyor. Bölgesel ağızlarda yer alan ve bugün büyük ölçüde unutulmuş pişik, çetük, hartap, gordoş, firingi ve kavanez gibi kelimelerin bir dönem günlük dilde aktif olarak kullanıldığı hatırlatılıyor. Bu çeşitliliğin göçler, coğrafi engeller, toplumsal yapılar ve farklı dillerle kurulan temaslar sonucunda şekillendiği aktarılıyor.
Uzmanlar, ağızların kültürel ve tarihsel bir miras taşıdığına dikkat çekerek, bu zenginliğin korunmasının dilin geleceği açısından büyük önem taşıdığını vurguluyor.
Elif SAĞLAM
